WeCreativez WhatsApp Support
Firuzan Hukuk ve Arabuluculuk Bürosu
Merhaba, size nasıl yardımcı olabiliriz?

firuzan@firuzankokten.av.tr     0 232 484 66 91

FAZLA MESAİ

FAZLA MESAİ

FAZLA MESAİ ZORUNLU MUDUR

FAZLA MESAİYAPILAMAYACAK İŞLER NELERDİR

FAZLA MESAİYAPTIRILMAYACAK İŞÇİLER KİMLERDİR

ZORUNLU NEDENLERLE FAZLA MESAİ NEDİR

OLAĞANÜSTÜ HALLERDE FAZLA MESAİ ŞARTI NEDİR

FAZLA MESAİİLE FAZLA SÜRELERLE MESAİ ARASINDAKİ FARK NEDİR ?

FAZLA MESAİÜCRETİNİN HESAPLANMASI

ULUSAL BAYRAM VE GENEL TATİL GÜNLERİNDE MESAİ

GENEL TATİL İLE ULUSAL BAYRAM ÜCRETİ HESAPLAMA

İŞ SÖZLEŞMESİNDE YA DA TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNDE VEYA AYRICA BU GÜNLERDE ÇALIŞACAĞINA DAİR İŞÇİNİN ONAYI YA DA HÜKÜM OLMALIDIR

FAZLA ÇALIŞMANIN İSPATI

FAZLA MESAİ

Fazla çalışma; Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır.

Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla mesai yapılabilir.

Haftalık mesai süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda 63. maddede belirtilen esaslar çerçevesinde uygulanan haftalık mesai süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır (m. 41/III).

Yargıtaya göre, iş sözleşmesinde haftalık mesai süresinin 45 saat olduğu belirtilmişse işyerindeki fiili uygulamanın haftalık 40 saat mesai olması, 40-45 saat arası çalışmanın fazla sürelerle mesai olarak kabul edilmesine neden olmaz(Yarg. 9 HD., 12.05.2016, E. 2015/2011, K. 2016/12040).

Kanunda, fazla mesai ve fazla sürelerle çalışmaların uygulama şeklinin Yönetmelikte gösterileceği belirtilmiştir (m. 41/son).

İş kanununda net olarak açıklanmasına rağmen piyasadaki şirketlerde fazla mesai, genel tatil ve hafta tatili hesaplanırken hesaplama tekniklerinde farklılıklar gözlenmektedir. Kanunda hesaplama tekniği tekdir bir firma hangi sektörde olursa olsun hesaplama tekniği aynıdır.

İşçinin ücret bordrolarında fazla mesai sütunu bulunduğu halde bu sütunun boş bırakılması, işçinin fazla mesai yapmadığının kanıtı değildir. İşçi böyle bir bordroyu imzalamış olsa dahi fazla mesai hakkından vazgeçmesi söz konusu değildir.

Buna karşılık, işçinin bordrosunda açıkça fazla mesai yapılmadığı belli olan veya bir kısım işçilerin fazla mesai ücretine hak kazandıkları yazılı bulunan kendisi fazla mesai yaptığı halde bordrolarında ücret tahakkuk ettirilmediğini gören işçi bordroyu “ihtirazı kayıt” ileri sürerek imzalamak zorundadır. Bunun gibi, fazla mesai yapılıp ücretinin alındığı bazı aylarda ise fazla çalışmanın yapılmadığı görülüyorsa, ihtirazı kayıt koymayarak bordroyu imzalayan işçinin artık fazla mesai ücreti talep etmesi söz konusu olamaz. İşçi bu durumda fazla çalışma

ücreti talep ettiği takdirde iddiasını yazılı delil ile kanıtlamak zorundadır. Aksi halde Mahkeme işçinin fazla mesai taleplerini kabul etmeyecektir.

Fazla çalışma ücretlerinde zaman aşımı süresi 5 yıldır. Bu ücretlere de bankaların mevduata uyguladığı en yüksek faiz oranı uygulanır. İşçi, işverence fazla çalışma ücreti ödenmediği takdirde iş akdini haklı nedenle feshedebilir. Bu durumda işçi, kıdem tazminatına hak kazanır fakat ihbar tazminatına hak kazanamamaktadır.

FAZLA MESAİ HANGİ YASALARDA İNCELENMİŞTİR

İşçilerin çalışma şartları ve hakları ile ilgili düzenlemelerin yapıldığı temel yasa İş Yasasıdır. Bunun dışında, sosyal güvenlikle ilgili olarak Sosyal Sigortalar Yasası, işçilerin sendikalaşması ve toplu sözleşme yapabilmesinin çerçevesini çizen Sendikalar Yasası ve Toplu Sözleşme, Grev ve Lokavt Yasası yürürlüktedir.

FAZLA MESAİ ZORUNLU MUDUR

Pek çok işyerinde, fazla çalışma zorunlu bir uygulama olarak dayatılmakta ve işçiler onayları alınmaksızın fazla mesaiye bırakılmaktadırlar. Oysa iş kanunun 41. Maddesine göre fazla çalışma yapılması için işçilerin onayının alınması şarttır. Zorunlu mesai sadece acil işlerde, acil hallerde, örneğin makinelerin arızalanması vb. durumlarında yaptırılabilir. Gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılamaz.

FAZLA YAPILAMAYACAK İŞLER NELERDİR

Aşağıda sayılan işlerde fazla çalışma yaptırılamaz.

a- İş Kanunu’nun 63. maddesinin son fıkrası uyarınca sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işlerde,

b- Aynı Kanun’un 69. maddesinin l. fıkrasındaki tanıma göre gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde (şu kadar ki, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak bu Yönetmelikte öngörülen fazla çalışmalar gece döneminde yapılabilir),

c- Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında.

FAZLA ÇALIŞMA YAPTIRILMAYACAK İŞÇİLER KİMLERDİR

Aşağıda sayılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

a- 18 yaşını doldurmamış işçiler,

b- İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçiler,

c- İş Kanunu’nun 88. maddesinde öngörülen Yönetmelikte belirtilen gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,

d- Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler.

Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.

İŞ KANUNUNDA FAZLA MESAİ

İş Kanunumuzun 41. Maddesinde şu şekilde tanımlanmıştır; Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda yukarıda belirtilen esaslar dâhilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

ZORUNLU NEDENLERLE FAZLA ÇALIŞMA NEDİR

Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur. Şu kadar ki, zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmalar için 41 inci maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları hükümleri uygulanır.

OLAĞANÜSTÜ HALLERDE FAZLA MESAİ ŞARTI NEDİR

Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Bakanlar Kurulu günlük çalışma süresini, işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir.

FAZLA ÇALIŞMA İLE FAZLA SÜRELERLE ÇALIŞMA ARASINDAKİ FARK NEDİR ?

4857 sayılı İş Kanununun 63 üncü maddesinde; haftalık çalışma süresi en çok 45 saat olarak belirlenmiş, bu sürenin işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanacağı belirtilmiştir.

Dolayısıyla haftalık 45 saatlik çalışma süresini aşan çalışmalar fazla çalışma (fazla mesai) olarak adlandırılmaktadır. Her bir saatlik fazla çalışma (fazla mesai) için işçiye, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde ellisi yani bir buçuk katı (örneğin, işçinin aldığı ücret ücretin saat başına düşen miktarı 5 TL ise işçiye her bir saatlik fazla sürelerle çalışma karşılığı 7,50 TL) tutarında ücret ödenmesi gerekir.

Kanunun aynı maddesinde, tarafların (işçi – işverenin) anlaşması ile haftalık normal çalışma süresinin, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabileceği; bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresinin, normal haftalık çalışma süresini (45 saati) aşamayacağı, denkleştirme süresinin toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabileceği, bu şekilde denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresinin, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam 45 aşsa dahi bu çalışmaların fazla çalışma sayılmayacağı belirtilmiştir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle (işçi – işveren arasında yapılan sözleşme veya toplu iş sözleşmesi ile) 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, bu çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar ise fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılmaktadır. Her bir saatlik fazla sürelerle çalışma için işçiye, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde 25’i (örneğin, işçinin aldığı ücret ücretin saat başına düşen miktarı 5 TL ise işçiye her bir saatlik fazla sürelerle çalışma karşılığı 6,25 TL) tutarında ücret ödenmesi gerekir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

FAZLA MESAİ ÜCRETİNİN HESAPLANMASI

İş Kanununa göre, her bir fazla saat çalışma için verilecek ücret çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödeneceği, fazla süreli çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödeneceği, tarafların anlaşarak daha yüksek oranda bir zamlı ücret ödenmesini kararlaştırabileceği hususu düzenlenmiştir.

Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, İş Kanunun 42. ve 43. maddelerinde sayılan hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzünden az olmamak üzere arttırılması suretiyle ödenir.

İşçi fazla mesai yapsın yapmasın prim ödemesi var ise, bu ek ücrete hak kazanır. Ancak bu şekilde çalışan işçi fazla mesai yaptıkça buna bağlı olarak prime de fazladan hak kazanacağından, bir anlamda yüzde usulü çalıştığının kabulü gerekecektir. Bu durumda ise davacının fazla mesai ücretinin sadece % 50 zamlı kısmının hesaplanarak hüküm altına alınması gerektiği hususunda Yüksek Yargı kararları mevcuttur.

Yargıtaya göre, satış şefi olup, satışlar üzerinden mesai yapılsın veya yapılmasın belirli bir prim alan, dışarıda pazarlamacılık usulü ile gezip satış temsilcisi konumunda olmayan işçiye ödenen primin fazla çalışma karşılığı olarak kabul edilmemesi gerekir(Yarg. 9. HD., 09.02.2015, E. 2013/8148 K.2015/463).

Yargıtay, fazla çalışmaların ücrete dahil olacağını kabul etmekte ancak fazla çalışma süresinin sözleşmede belirtilmemesi halinde, bunun en çok yasal azami sınır çerçevesinde geçerli sayılacağı, bunu aşan fazla çalışma sürelerinin sözleşmeye dahil olduğu kabul edilemeyeceğinden bu sürelere ait ücretin ayrıca fazla çalışma esaslarına göre ödenmesi gerektiği sonucuna varmaktadır. Yargıtay, işçinin ücretinin yüksekliğini dikkate almaktadır. Yargıtay pek çok kararında, örneğin asgari ücretin 1,45 katı tutarında ücreti olan işçi ile yapılan sözleşmedeki, fazla çalışma ücretinin ücretin içinde olduğuna ilişkin kararlaştırmayı geçerli saymıştır.

Yargıtay, fazla çalışma ücretinin ücretin içinde kararlaştırılması halinde, ilgili ayda fazla çalışma yapılıp yapılmadığını belirlerken 270 saati 12 aya bölüp o ay içinde yapılan fazla çalışmanın 22,5 saati aşması halinde aşan kısım için fazla çalışma ücreti hesaplanması gerektiğini kabul etmektedir.

Fazla çalışma ücretlerinin ait oldukları yılların ücretleri üzerinden hesaplanması gerekir.

İşçinin önceki dönem ücretlerinin belirlenmediği durumlarda, bilinen ücretin asgari ücrete oranı yapılarak sonuca gidilmektedir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir . İşçi bu serbest zamanı altı ay içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır .

İşçi hak ettiği zamanı altı ay içinde işverene önceden yazılı olarak bildirecek, işin ve işyerinin gereklerine uygun olarak işverence belirlenen tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız olarak kullanacaktır.

ULUSAL BAYRAM VE GENEL TATİL GÜNLERİNDE ÇALIŞMA

2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun Gereğince;

1923 Yılında Cumhuriyetin İlan Edildiği 29 Ekim Günü Ulusal Bayram Olup, Bayram 28 Ekim Günü Saat 13.00’ten İtibaren Başlayıp, 29 Ekim Günü Devam Edeceği,

Resmi Bayram Günleri Olarak, 23 Nisan Günü Ulusal Egemenlik Ve Çocuk Bayramı, 19 Mayıs Günü Atatürk’ü Anma Ve Gençlik Ve Spor Bayramı, 30 Ağustos Günü Zafer Bayramının olduğu,

Dini Bayramlar Günleri Olarak, Ramazan Bayramı; Arife Günü Saat 13.00’ten İtibaren 3,5 Gün, Kurban Bayramı; Arife Günü Saat 13.00’ten İtibaren 4,5 Gün olduğu,

1 Ocak Günü Yılbaşı Tatili, 1 Mayıs Günü Emek Ve Dayanışma Günü ve 15 Temmuz Günü Demokrasi Ve Milli Birlik Günü Tatili, Ulusal, Resmi Ve Dini Bayram Günleri

İle Yılbaşı Günü, 1 Mayıs Günü Ve 15 Temmuz Günü Resmi Daire Ve Kuruluşlar Tatil Edileceği,

Hafta Tatili Pazar Gününün olduğu, bu tatilin, 35 Saatten Az Olmamak Üzere Cumartesi Günü En Geç Saat 13.00’ten İtibaren Başlayacağı öngörülmüştür.

GENEL TATİL İLE ULUSAL BAYRAM ÜCRETİ HESAPLAMA

İş Kanunu kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa, bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretleri tam olarak, tatil yapmayarak çalışırlarsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti ödeneceği öngörülmüştür.

Görüldüğü gibi, işçi tatil gününde çalışırsa, bir iş karşılığı olmaksızın yasa gereği kazandığı bir günlük ücretine ek olarak o güne ait çalışmasının karşılığı olan ücrete yani toplam olarak iki günlük ücrete hak kazanacaktır.

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinden biri işçinin hafta tatili gününe rastlarsa ve işçi bu günde çalıştırılırsa, işçiye günlük ücretinin iki buçuk katı ücret ödenecektir. Örneğin işçinin gündeliği 5 TL ise, hafta tatiline denk gelen ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışması olduğu takdirde o gün için eline geçecek ücret 12,5 TL olacaktır.

Ulusal bayram ve genel tatil ücreti her tatil günü için işçinin bir günlük temel (çıplak) ücretidir.

4857 sayılı İş Yasası’nın 50. maddesine göre, fazla çalışma karşılığı olarak alınan ücretler, primler, işyerinin temelli işçisi olarak normal çalışma saatleri dışında hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde çalışan işçilerin bu işler için aldıkları ücretler ve sosyal yardımlar, ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri için verilen ücretlerin tespitinde hesaba katılmaz.

İŞ SÖZLEŞMESİNDE YA DA TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNDE VEYA AYRICA BU GÜNLERDE ÇALIŞACAĞINA DAİR İŞÇİNİN ONAYI YA DA HÜKÜM OLMALIDIR

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işyerlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmeleri ile kararlaştırılır. Sözleşmelerde hüküm bulunmaması halinde söz konusu günlerde çalışılması için işçinin onayı gereklidir.

FAZLA ÇALIŞMANIN İSPATI

İşçinin fazla çalışma ücreti isteyebilmesi için öncelikle fazla çalışmanın işverence istendiğini kanıtlaması gerekir.(Yarg. 9. HD., 19.2.2002, E: 2001/17563 K. 2002/2912; Yarg. 7.HD., 30.1.2014, E. 2013/18011 K. 2014/3733).

Fazla çalışma iddiasını işçinin, karşı iddiayı ve özellikle ücretini ödediğini işverenin kanıtlaması gerekir(Yarg. 22. HD., 3.4.2012, E. 2012/2676 K. 2012/6204).

Fazla çalışmanın ispatı konusunda işyeri kayıtları, özellikle işyerine giriş çıkışı gösteren belgeler, işyeri iç yazışmaları delil niteliğinde olup, fazla çalışmanın yazılı belgelerle kanıtlanamaması durumunda tanık beyanlarıyla sonuca gidilmektedir. Herkesçe bilinen genel bazı vakıaların da göz önüne alınabilmektedir. Ayrıca mahkemeler tarafından, işçinin fiilen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğuna göre de fazla çalışma olup olmadığının araştırılması yapılmaktadır.

Bordrolarda fazla çalışma ve tatil sütunu bulunduğu halde bu sütunun boş bırakılmış olması, işçinin fazla çalışma yapmadığının kanıtı olarak kabul edilemez. Böyle bir bordronun işçi tarafından ön koşulsuz imzalanması bu haktan vazgeçilmesi anlamında yorumlanamaz(Yarg. 9 HD. 20.6.2006, E. 2006/38666 K. 2006/18231).

Yüksek Yargı kararlarında, işçinin bordroyu ihtirazi kayıt koymadan imzalamasına rağmen fazla çalışma yaptığını yazılı belge ile ispatlaması halinde, bu duruma da, değer verilmesi ve bordroda görünenin üzerinde yapılan fazla çalışma karşılığının ödenmesi gerektiğini kabul etmektedir.

Mahkemeler tarafından, hastalık, mazeret, izin, hafta tatili gibi nedenlerle zaman zaman fazla çalışma yapılmaması olasılığının varlığı karşısında, işçinin fazla çalışma alacağından makul bir indirim (hakkaniyet indirimi) yapılması gerekmektedir. Ancak fazla çalışmanın tanık anlatımları yerine yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanması durumunda böyle bir indirime gidilmemektedir.